Thứ Nhất Kinh Kỳ Thứ Nhì Phố Hiến

     

Kinh kỳ là tên gọi của Thăng Long, nay hà nội Hà Nội. Phố Hiến nay ở trong Hưng yên ổn – một tỉnh sinh hoạt đồng bởi Bắc bộ, nằm cạnh sát tả ngạn sông Hồng. Năm 1968, Hưng yên ổn hợp độc nhất với tỉnh hải dương thành Hải Hưng; từ thời điểm năm 1996 lại bóc tách ra thành thức giấc riêng, bao gồm 7 đơn vị hành chính là thị làng Hưng lặng và các huyện Tiên Lữ, Kim Động, Phù Cừ, Ân Thi, Châu Giang, Mỹ Văn. Hưng yên ổn là hậu thân của Phố Hiến.

Tại sao lại có tên Phố Hiến? Nhà nghiên cứu và phân tích Lê Văn Lan giải thích:

“Những tên gọi khác của khu vực này là: chợ Hiến (Hiến thị), dinh Hiến (Hiến doanh) hoặc có khi còn ghép lại chợ dinh Hiến (Hiến doanh thị). Thuận tiện nhận ra chúng đều có chung một từ bỏ gốc: Hiến. Miếu Thiên Ứng của Phố Hiến có một tấm bia lập năm Vĩnh Tộ thiết bị 7 (1625) giải thích: “Đó là nơi đặt trị sở Hiến phái nam án ngay cạnh của một thừa tuyên. Hiến nam thị lại là một đô hội như trường An (kinh đô) nhỏ của tư phương” (Đô thị cổ Việt Nam – nhiều tác giả, Viện Sử học thuộc Ủy ban công nghệ Xã hội XB năm 1989, tr.195-196). Công ty giáo, nhà nghiên cứu Đinh Xuân Vịnh cũng đến biết: “Sở dĩ hotline là Phố Hiến vày phố này ở gần lỵ sở Ty Hiến sát đời Lê” (Sổ tay địa điểm Việt Nam – NXB Lao Động – 1996 – tr.407).

Bạn đang xem: Thứ nhất kinh kỳ thứ nhì phố hiến

*
Di tích quốc tử giám phố Hiến

Sau khi đọc đầy đủ tài liệu trên, cửa hàng chúng tôi còn ý muốn trích dẫn thêm một đoạn ngắn vì chưng Quốc sử quán triều Nguyễn biên soạn giúp xem sự giải thích trên là bao gồm xác: “Cung cũ Hiến phái mạnh xưa nằm ở vị trí địa phận xóm Nhân Dục, thị xã Kim Động, là sở lỵ trấn Sơn nam giới đời Lê, phàm gần như người quốc tế đến bán buôn thì tụ tập nghỉ ngơi đây, điện thoại tư vấn là Vạn Lai Triều, phong đồ phồn thịnh, bên ngói như chén bát úp. Đại đô hội Bắc kỳ chỉ gồm Thăng Long cùng đây nhưng thôi, vì vậy mới bao gồm câu “Nhất gớm kỳ, hai Phố Hiến”. Nay thì không được như lúc trước nữa” (Đại Nam độc nhất vô nhị thống chí, NXB Thuận Hóa – 1992. Tr.301).

Thử hỏi, Hiến gần kề sứ ty duy trì nhiệm vụ đặc biệt quan trọng như thay nào, mà fan dân lấy tên của phòng ban ấy gọi chung cho cả một vùng đất rộng lớn?

Trong định kỳ triều hiến chương loại chí, Phan Huy Chú cho thấy thêm đây là 1 trong ba cơ quan cai quản cấp trấn thời Lê, mãi đến năm 1473 triều đình mới định rõ phục vụ của Hiến ty tất cả 32 điều, rất nhiều là phụ trách tâu bày, điều tra năng lực thao tác làm việc của những quan trong trấn, kiểm tra các vụ kiện tụng, tuần hành chú ý đời sống và cung ứng trong địa phận mình cai quản – từ kia báo cáo, khuyến cáo về triều đình. Khi chọn người giữ dịch vụ này, cho dù chức phó cũng phải fan đã đậu tiến sĩ “biết kỷ cương phép nước, quen thuộc việc, không hại cường hào”, bởi đó là “chức uy nghiêm tại một địa phương cho nên xem là quan trọng”.

Hiểu được điều này, ta thấy cách lý giải về tên gọi của Phố Hiến như trên là hợp lý. Rõ ràng, nó là tên gọi tắt của một cơ sở quyền lực.

Cuối ráng kỷ XVI, qua rứa kỷ XVII đến đầu thế kỷ XVIII, Phố Hiến đã trở thành một mến cảng u ám và đen tối của Đàng Ngoài, sánh ngang với yêu quý cảng Hội An sinh hoạt Đàng Trong. Sở dĩ như thế vì Phố Hiến nằm ở tả ngạn sông Hồng, chỉ bí quyết kinh thành Thăng Long khoảng 60 km về phía Nam, dễ ợt cho bài toán giao thương của những doanh hiền từ xa đến và chúa Trịnh còn được cho phép họ được ngụ tại đây. Lân cận đó, cũng chính vì làm xuất sắc “công tác cán bộ” cần Phố Hiến có tiện lợi hơn nữa trong bài toán phát triển. Ta cần yếu không nhắc đến vai trò của quan trấn thủ tất cả công mở có Phố Hiến là tước đoạt quận công Lê Đình Kiên (1623-1704). Trong Khâm định Việt sử thông giám cưng cửng mục chính biên, cho biết thêm ngài “làm bài toán liêm khiết công bằng, dập tắt được mọt trộm cướp, khiến cho nhân dân yên ổn ổn, đề nghị được cất nhắc giữ chức này”.

*

Chỉ mấy dòng nhận xét như thế, nay đọc ta thấy bình thường, chứ gọi được toàn cảnh xã hội dương thời thì đó là nỗ lực lớn của một ông quan lại trị dân. Bởi vì lẽ, hiểu lại cỗ Lịch triều tạp kỷ – nguồn sử liệu trong khoảng hơn 100 năm cuối đời Lê, ta thấy dân tình trong số những năm mon đó cực kỳ ngột ngạt. Mặc dù triều đình liên tục ban hành những chính sách yên dân, nhưng các quan lại cấp cho dưới lại không thực hiện mà còn lợi dụng quyền lực nhũng nhiễu, ức hiếp đáp dân đen. Vị thế, những cuộc khởi nghĩa nông dân đang nổ ra không ngoài mục đích đòi quyền sống của rất nhiều con fan thấp cổ bé miệng. Chỉ khi nào, làm giỏi “công tác cán bộ”, quan lại lại liêm khiết, trường đoản cú nguyện làm đày tớ của dân, yêu thương dân như con thì may ra làng mạc hội mới rất có thể ổn định, cải tiến và phát triển kinh tế.

Phố Hiến sẽ có thời hạn được cai trị bởi đông đảo ông quan như thế. Đó là trong những điều kiện dễ ợt cho vùng đất này. Trong những lúc đó, các thương hiền đức phương xa cũng đã bắt đầu tìm cho nước ta. Với người châu Âu giữa những năm đầu của cố gắng kỷ XVI, họ đang đi vào nước nam ta với nhì mục đích: tìm nơi giao dịch buôn bán và truyền tay đạo Thiên Chúa. Từ năm 1523, fan Bồ Đào Nha đến việt nam trước nhất, kế tiếp thuyền bè của thương nhân nhiều nước không giống cũng từ từ tìm đến. Chú ý lại định kỳ sử tổ quốc trong tiến độ này, ta thấy những thế lực phong loài kiến Đàng trong lẫn Đàng xung quanh đều đang triển khai những cuộc chiến tranh khốc liệt. Bởi vì đó, cả chúa Trịnh làm việc Đàng bên cạnh và chúa Nguyễn sinh sống Đàng trong đều ao ước kết thân cùng với họ để qua đó, nhờ… download vũ khí!

Thế tuy vậy để đạt mang lại mối quan hệ dịch vụ thương mại “bánh ít đi, bánh quy lại” thì đề xuất mất sát một trăm năm sau! Năm 1637 được ghi nhấn là cột mốc đặc trưng đánh dấu quy trình tiến độ làm ăn sống động nhất của phố Hiến:

“Tàu Kegrol vị Hartsing cầm đầu chở hàng hóa đến Đàng Ngoài tặng chúa Trịnh Tráng nhì khẩu súng đại bác; Trịnh Tráng tiếp kiến chất nhận được mở thương cửa hàng ở Phố Hiến (Hưng yên ổn – Hải Hưng).

“Có thể qua cuộc tiếp loài kiến với Hartsing, Trịnh Tráng cho rằng người Hà Lan không contact với chúa Nguyễn Phúc Lan (ở Đàng Trong) đề nghị sau đó, vua Lê Thần Tông gởi thư cho công ty Đông Ấn Hà Lan ngơi nghỉ Batavia nhờ người Hà Lan trợ giúp để cản lại Nguyễn Phúc Lan.

Xem thêm: Có Làm Thì Mới Có Ăn Không Dưng Ai Dễ Đem Phần Đến Cho, Giải Thích Ý Nghĩa Tục Ngữ ''

“Tàu Kegrol trở lại Đàng Trong, được Nguyễn Phúc Lan ủy nhiệm với thư cùng phẩm vật đến toàn quyền Batavia. Trong thư, Nguyễn Phúc Lan ngỏ ý vui mừng nếu được tín đồ Hà Lan đến mua sắm ở Đàng Trong. Thư gồm đoạn viết: “Tôi thiết tha ý muốn mọi fan đến mua sắm ở bến cảng nước tôi”.

*
Phố Hiến xưa chỉ còn trong cam kết ức

“Đậu Hà Lan bước đầu trồng làm việc Phố Hiến” (Biên niên lịch sử dân tộc cổ trung đại Việt Nam – Viện Sử học tập – NXB công nghệ xã hội – 1987).

Đoạn sử liệu ngắn ngủi cho thấy thêm Hà Lan vẫn “bắt ca nhì tay”, hay nói theo cách khác cả Đàng Trong và Đàng ngoại trừ đều ao ước tạo tình dục với Hà Lan. Nhưng trước khi họ đến thì tại Phố Hiến đã gồm thương nhân Trung Quốc, Nhật. Hầu hết địa danh tại đây như phố Bắc Hòa (thượng với hạ) đối diện với nam Hòa là hội chứng tích ba xã hội người Hoa – Nhật – Việt thuộc sinh sống. Câu hát xưa còn ghi lại đại danh Bắc Hòa:

Bến Nể Độ gió mây buồm thắmPhố Bắc Hòa nguyệt ngắm rèm thưaThú đô hội trong quanh đó chẳng thiếuVạn Lai Triều là tiểu khiếp đô

Sau khi doanh nghiệp Đông Ấn của Hà Lan để thương điếm sinh hoạt Phố Hiến, thương nhân của không ít nước khác cũng đã tìm đến, mở rộng không chỉ có vậy quan hệ buôn bán. Lực lượng kinh doanh hùng hậu này là nhân tố kích thích cho Phố Hiến vạc triển trẻ khỏe trong ráng kỷ XVII. Bài phú của danh sĩ Lê Cừ đang vẽ lên cảnh đô hội nhộn nhịp:

Miền bao phủ Khoái bậc nhì danh thắngCảnh Hiến nam giới đệ độc nhất vô nhị phong quangThanh kỳ nửa bứcNhân trí một bầuDưới nọ thôn Hoa bao gồm phốTrên cơ làng Xích gồm chùaKể mang đến thanh quang là vị trí trội nhấtDễ đem cảnh quan mấy đâu so

Dân cư nghỉ ngơi Phố Hiến vẫn quần tụ khoảng 2000 nóc bên và ra đời tới trăng tròn phường làm cho ăn buôn bán sầm uất. (Một tài liệu vừa mới đây nhất công bố có mang lại 23 phường, chứ chưa hẳn như những khảo sát thực địa trước đây). Nhà bác học Lê Quý Đôn vào Phủ biên tạp lục ghi nhận: “Thuyền buôn trấn đánh Nam và trao đổi hàng hóa với các phố cảng vùng Thuận – Quảng có tương đối nhiều mặt hàng hút khách đến nỗi thu ngay sát hết con số tiền đồng đúc trường đoản cú Phú Xuân, gây nên nạn khan hiếm tiền đồng”. Hàng hóa buôn bán ở đây hầu hết là hàng dệt bởi tơ lụa, bạc, đồng, hương liệu, thứ gốm sứ, đồ dùng sơn, quế, nhãn, thiếc, sulfur v.v. Của cả hàng nhập khẩu đủ các loại từ xa xỉ phẩm cho vua chúa mang đến vũ khí, vật tư chế thuốc súng, đồng, bạc, vàng, dung dịch bắc, thứ sứ Trung Quốc… rất có thể ghi nhận, Phố Hiến đóng vai trò quan trọng đặc biệt không chỉ là nơi chuyển các mặt hàng phong phú lên Thăng Long nhằm tỏa đi các nơi, mà lại nó còn tập hợp sản phẩm & hàng hóa của hầu hết miền khu đất nước.

*

Nhưng đến vậy kỷ XVIII, Phố Hiến đã dần dần không còn là một nơi “bốn phương hội tụ” nữa. Trên sao?

Có nhiều phương pháp giải thích. Có thể lý vì chưng địa lý, bởi vì sông Hồng ngày càng lùi xa, Phố Hiến nhường dần dần vị trí yêu mến cảng đến Hải Phòng. Hoàn toàn có thể vì cơ chế cấm truyền bá đạo gia tô của triều đình. Nếu cầm kỷ trước, những giáo sĩ tìm đến thì bọn họ được vua Lê chúa Trịnh trọng vọng, tạo đk truyền đạo thì tình thế nay đã khác. Rất nhiều tàu buôn đến vn nói là giao thương, nhưng thực chất là họ kín hoạt cồn tôn giáo. Trước chế độ cấm đạo gắt gao như thế, họ yêu cầu bỏ đi nơi khác.

Có thể là vì lý do chính trị. Chẳng hạn, năm 1717, chúa Trịnh cương cứng đã sai khiến xem xét lại các sản phẩm xuất khẩu như cấm giao thương đồng đỏ. Thậm chí, nếu như phát hiện nay khách buôn nào, mặc dù cho là người nước ngoài, tàng trữ món đồ này thì phần đông bị tịch thu nộp về triều đình. Rất có thể chúa Trịnh sợ hãi khách buôn đem cung cấp lại Đàng Trong để đúc vũ khí. Cùng người quốc tế đến buôn bán không còn được hưởng như quy định “thoáng” như trước đó nữa…

Đọc lại Lịch triều tạp kỷ ta biết, nếu trước đây họ được lập yêu quý điếm tức thì tại ghê thành Thăng Long thì nay đã và đang khác. Chỉ phần đa ai trú ngụ đã lâu nghỉ ngơi phố Mao Điền (Hải Hưng), phố Bắc Cạn (Thái Nguyên), phố Kỳ Lừa (Lạng Sơn), phố Vạn Ninh (An Quảng), phố Mục Mã (Cao Bằng) mới được ở đây. Còn khách hàng buôn đến từ đường biển cả chỉ cư trú ở Vạn Triều; đến đường đi bộ thì trú ngụ ở dinh Điêu Điêu, chứ không hề được phép cư trú ở phần đông nơi khác. Còn những người đã cư trú ở các phố phường và những thôn làng mạc thuộc khiếp đô nhưng đã có vk con, chiến thắng và nghề nghiệp thì có thể chấp nhận được nhập tịch, nhưng cần chịu tạp vụ như mọi fan dân không giống và cần tuân theo phong tục nước ta, nếu như không thì trục xuất!

Những quy định nghiêm ngặt nhằm quản lý sự hiện hữu của người nước ngoài đã có tác dụng lực lượng yêu mến nhân không hài lòng. Biết thế nào được, vì rất nhiều người tiếng là thương nhân nhưng họ lại dò thám bí mật, cung cấp thông tin, số đông điều đôi mắt thấy tai nghe sinh sống Đàng xung quanh cho chúa Nguyễn sinh sống Đàng Trong; hoặc chúng ta vừa mua sắm vũ khí cho tất cả hai lực lượng đang chống đối nhau!

*
Di tích cây nhãn tổ tại chùa Hiến Hưng Yên

Chúng tôi suy luận như thế không nên là không có cơ sở, ví như ta biết, vào thời Trịnh – Nguyễn phân tranh, ít nhiều lần chúa Nguyễn đã bí mật gửi fan ra Đàng ngoài để dò xét, trinh sát tình hình để giao hàng cho công trận đánh tranh. Chẳng hạn, năm 1717, hầu hết tên Bình, Quý – bạn Phúc kiến (Trung Quốc) sau một thời gian dài buôn bán ở khu đất Bắc vẫn vào mang lại Phú Xuân report lại chúa Nguyễn Phúc Chu tình trạng ngoài đó. Chúng trình bày những điều gì đang dò thám. Theo chúng, thiết bị nhất, chúa Trịnh cương cứng biết áp dụng hiền tài, đích thân để ý thủy, cỗ binh; quân đội gồm phép tắc, kỹ luật; vật dụng hai, bốn trấn phệ ở Đông, Tây, Nam, Bắc cùng Thanh Hoa đều phải có kho quân nhu; đồn cùng doanh trại ở nghệ an có độ 7-8 ngàn con người thuộc quyền lãnh đạo của 18 quận công; đề đốc, thậm chí là chúng còn report cả số lượng chiến thuyền, binh lương… Qua report này, chúa Nguyễn biết “trung triều” đang khỏe mạnh nên chưa dám cử binh ra tiến công Đàng Ngoài!

Có thể vì tại sao an ninh. Phần đa cuộc khởi nghĩa nông dân thường xuyên nổ ra, phản phòng lại chính sách cai trị khắt khe của triều đinh vua Lê chúa Trịnh.

Theo công ty sử học tập Phan Huy Lê: “Sự tàn lụi của Phố Hiến có nhiều nguyên nhân phức tạp”. Đó là do sự đổi mẫu sông Hồng, sự bồi đắp mặt bờ tả ngạn làm cho các bến cảng Phố Hiến mất vai trò, mà nay, Phố Hiến cách kè sông đến khoảng 2km; vì thiên tai bè bạn lụt, đều cuộc khởi nghĩa dân cày triền miên cho đến cuối nỗ lực kỷ XVIII… và ông cũng đã nêu lên “một nguyên nhân đặc biệt quan trọng tác hễ nhanh đến việc suy tàn hối hả của Phố Hiến tương tự như nhiều city cổ Việt Nam. Đó là những biến hóa đang ra mắt trong khối hệ thống thương mại Á Đông. Tài chính Nhật phiên bản phát triển khỏe khoắn trong núm kỷ XVIII-XIX với tương đối nhiều công trường thủ công và thành phố lớn, biến nơi xuất khẩu vàng bạc đãi và mặt hàng tơ lụa. Bên Thanh sau khi chiếm hữu được Đài Loan năm 1683, cũng bỏ chế độ đóng cửa ngõ và sản phẩm dệt, thiết bị sứ khét tiếng của china được xuất khẩu sang những nước. Những nước tư bản phương Tây đi vào đường công nghiệp hóa cùng với nền sản xuất tăng thêm tiến. Trong thực trạng mới đó, các hàng tơ lụa, gốm sứ với nền tài chính chậm tiến của Việt Nam không thể sức thu hút đối với mến thuyền quốc tế và cũng không thể đối đầu với các nước. Quan lại hệ quốc tế đã đưa sang thời kỳ xâm nhập và xâm lược của những nước tư bạn dạng phương Tây so với các nước phương Đông. Công dụng của của hệ thống thương mại Á Đông so với Phố Hiến tương tự như các thương cảng của Việt Nam không thể nữa” (Phố Hiến những vấn đề khoa học đang đưa ra – tạp chí Nghiên cứu văn hóa Nghệ thuật số 5 (113) 1993, tr.35).

Xem thêm: 【 Quy Tắc Hình Bình Hành Trong Vật Lý, Quy Tắc Hình Bình Hành Trong Vật Lý

*

Người Việt gồm câu “Ngàn năm bia miệng vẫn còn đấy trơ trơ”. Điều này trọn vẹn đúng cùng với câu “Nhất ghê kỳ, hai phố Hiến”. Dù đã lùi xa vào dĩ vãng, nhưng địa danh Phố Hiến vẫn còn đấy nguyên vẹn, gợi ghi nhớ lại thời đá quý son của một trung vai trung phong thương mại. Một quần thể bản vẽ xây dựng cổ gồm 60 di tích lịch sử, 100 bia ký và những đền chùa làm khách hàng viễn du không khỏi bùi ngùi, tưởng ngàng tưởng như đang thả hồn vào một miền cổ tích nhiều lịch sử một thời quyến rũ.

Ngày nay, về Phố Hiến (thị xã Hưng Yên) và các các vùng ven sông Hồng như Tiên Lữ, lấp Cừ… thì ta cấp thiết không nhớ đến hương vị của nhãn lồng nổi tiếng, cùi dày, vỏ mỏng, phân tử nhỏ, ăn ngọt mát như trà đường, đã có thời được chọn để tiến vua. điện thoại tư vấn nhãn lồng có lẽ rằng vì cây nhãn không hề ít quả, fan ta đề nghị làm lồng bảo đảm an toàn cho chùm quả để chim chóc không ăn được chăng?